SWISS CHEESE MODELİ İLE KAZA ANALİZİ
İş sağlığı ve güvenliği alanında meydana gelen kazaların yalnızca çalışanların dikkatsizliği veya bireysel hatalarıyla açıklanması, günümüzde kabul gören modern güvenlik yaklaşımları açısından yetersizdir.
Çünkü iş kazaları çoğu zaman birden fazla eksikliğin, hatanın ve kontrol mekanizmasının aynı anda başarısız olması sonucunda meydana gelir. Bu noktada, kazaların oluşum mekanizmasını anlamak ve önleyici güvenlik sistemleri geliştirmek amacıyla kullanılan önemli modellerden biri Swiss Cheese Modeli (İsviçre Peyniri Modeli) olarak karşımıza çıkar.
İngiliz psikolog James Reason tarafından geliştirilen bu model, özellikle karmaşık organizasyonlarda meydana gelen kazaların analiz edilmesinde önemli bir teorik çerçeve sunar. Modelin temel yaklaşımı, hiçbir güvenlik önleminin tek başına kusursuz olmadığı ve her güvenlik bariyerinin belirli zayıflıklar barındırabileceğidir. Bu zayıflıkların aynı doğrultuda birleşmesi ise tehlikeli bir olayın gerçekleşmesine zemin hazırlar.
Swiss Cheese Modeli, iş kazalarının yalnızca görünen nedenlerine odaklanmak yerine, kazaya zemin hazırlayan organizasyonel, yönetsel, teknik ve insan kaynaklı faktörlerin birlikte değerlendirilmesini sağlar.
Swiss Cheese Modeli Nedir?
Swiss Cheese Modeli (İsviçre Peyniri Modeli), Türkçeye İsviçre Peyniri Modeli olarak çevrilmiştir. Modelde işyerinde bulunan güvenlik önlemleri, delikleri bulunan peynir dilimleri şeklinde temsil edilir.
Her bir peynir dilimi, kazaları önlemek amacıyla oluşturulmuş farklı bir güvenlik bariyerini ifade eder. Bunlar;
-
İş sağlığı ve güvenliği politikaları,
-
Risk değerlendirmeleri,
-
Çalışan eğitimleri,
-
Teknik koruyucu sistemler,
-
Kişisel koruyucu donanımlar,
-
Denetim ve kontrol mekanizmaları,
-
Acil durum prosedürleri olabilir.
Bu güvenlik katmanlarının her biri belirli riskleri kontrol altında tutmayı amaçlar. Ancak hiçbir sistem tamamen hatasız değildir. Peynir dilimlerindeki delikler, güvenlik sistemlerinde bulunan eksiklikleri, uygulama hatalarını veya kontrol zayıflıklarını temsil eder.
Normal koşullarda bir güvenlik katmanındaki açıklık, diğer katmanlar tarafından engellenebilir. Ancak farklı katmanlardaki zayıflıkların aynı anda ve aynı doğrultuda birleşmesi durumunda tehlike bütün bariyerleri aşarak kazaya dönüşebilir.
Bu yaklaşımın en önemli sonucu, iş kazalarının genellikle tek bir nedene bağlı olmadığını göstermesidir.
Swiss Cheese Modelinin Temel Bileşenleri
Modelin doğru anlaşılabilmesi için güvenlik bariyerlerinin ve bu bariyerlerde meydana gelen zayıflıkların incelenmesi gerekir.
1. Organizasyonel Etkiler
Kazaların temelinde çoğu zaman işletmenin yönetim anlayışı, kaynak planlaması ve güvenlik politikaları bulunur.
Yetersiz bütçe ayrılması, üretim baskısının güvenliğin önüne geçmesi, personel eksikliği ve etkisiz yönetim politikaları organizasyonel zayıflıklara örnek gösterilebilir.
Örneğin, bir fabrikada üretim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla bakım faaliyetlerinin sürekli ertelenmesi, ilerleyen süreçte makine kaynaklı kazaların meydana gelmesine zemin hazırlayabilir.
2. Denetim ve Gözetim Eksiklikleri
İşyerinde yürütülen faaliyetlerin kontrol edilmemesi, mevcut güvenlik prosedürlerinin uygulanmasını zorlaştırır.
Yetersiz saha denetimleri, iş izinlerinin etkin şekilde kontrol edilmemesi ve uygunsuzlukların zamanında giderilmemesi bu kapsamda değerlendirilir.
3. Güvensiz Uygulamalar ve Çalışma Koşulları
Çalışanların güvenli olmayan yöntemlerle çalışması, uygun olmayan ekipman kullanımı ve tehlikeli çalışma ortamları kazaya giden süreçte önemli rol oynar.
Ancak burada yalnızca çalışanın davranışına odaklanmak doğru değildir. Çalışanın neden güvenli olmayan bir yönteme başvurduğu da araştırılmalıdır.
4. Teknik ve Fiziksel Güvenlik Bariyerleri
Makine koruyucuları, emniyet sensörleri, acil durdurma sistemleri, havalandırma sistemleri ve elektriksel koruma düzenekleri teknik güvenlik bariyerlerini oluşturur.
Bu sistemlerin tasarım hataları, bakım eksiklikleri veya devre dışı bırakılması, tehlikelerin kontrolsüz biçimde ortaya çıkmasına neden olabilir.

Swiss Cheese Modeli ile Kaza Analizi Nasıl Yapılır?
Swiss Cheese Modeli (İsviçre Peyniri Modeli), iş kazası sonrasında yürütülen kök neden analizlerinde kullanılabileceği gibi, olası kazaların önceden engellenmesi amacıyla da uygulanabilir.
Analiz süreci aşağıdaki aşamalardan oluşur:
1. Kazanın ve Tehlikeli Olayın Tanımlanması
İlk aşamada meydana gelen kazanın veya analiz edilmek istenen tehlikeli olayın kapsamı belirlenir.
Kazanın nerede, ne zaman ve hangi çalışma faaliyeti sırasında gerçekleştiği araştırılır. Olayın oluşum sırası kronolojik olarak ortaya konulur.
2. Mevcut Güvenlik Bariyerlerinin Belirlenmesi
Kazanın meydana gelmesini önlemek amacıyla işletmede bulunan güvenlik katmanları belirlenir.
Örneğin bir pres makinesinde aşağıdaki bariyerler bulunabilir:
-
Makine koruyucusu,
-
Çift el kumanda sistemi,
-
Emniyet fotoseli,
-
Acil durdurma butonu,
-
Operatör eğitimi,
-
Periyodik bakım ve kontrol faaliyetleri.
3. Bariyerlerdeki Zayıflıkların Tespit Edilmesi
Her güvenlik katmanının neden başarısız olduğu araştırılır.
Örneğin makine koruyucusunun sökülmüş olması, emniyet fotoselinin devre dışı bırakılması veya operatörün yeterli eğitim almaması farklı güvenlik açıklarıdır.
4. Zayıflıkların Birbirleriyle İlişkilendirilmesi
Bu aşamada farklı güvenlik katmanlarındaki eksikliklerin nasıl birleştiği incelenir.
Kazaya neden olan olay zinciri ortaya çıkarılır. Böylece yalnızca kazanın son aşamasında gerçekleşen insan hatasına değil, bu hatanın ortaya çıkmasına izin veren sistemsel eksikliklere de ulaşılır.
5. Kök Nedenlerin Belirlenmesi
Tespit edilen eksikliklerin altında yatan temel nedenler araştırılır.
Bakım bütçesinin yetersizliği, yönetim baskısı, prosedürlerin uygulanmaması, etkisiz denetim ve güvenlik kültüründeki eksiklikler kök nedenler arasında yer alabilir.
6. Düzeltici ve Önleyici Faaliyetlerin Planlanması
Son aşamada belirlenen eksiklikleri gidermek için teknik, idari ve organizasyonel önlemler oluşturulur.
Önlemlerin sorumluları, tamamlanma tarihleri ve etkinlik kontrol yöntemleri belirlenmelidir.
Örnek Olay: Pres Makinesinde Meydana Gelen İş Kazasının Swiss Cheese Modeli ile Analizi
Bir metal işleme fabrikasında çalışan operatörün pres makinesinde parça sıkışmasını gidermeye çalışırken elini hareketli mekanizmaya kaptırdığını varsayalım.
Olayın yalnızca operatörün dikkatsizliği sonucunda meydana geldiğini söylemek, kazanın gerçek nedenlerini ortaya çıkarmak için yeterli değildir.
Swiss Cheese Modeli kullanılarak olay şu şekilde analiz edilebilir:
Birinci bariyer: Organizasyonel güvenlik politikası
İşletmede üretim hedeflerinin yüksek tutulması nedeniyle bakım faaliyetleri ertelenmiştir. Bu durum makinenin güvenli çalışma koşullarının bozulmasına neden olmuştur.
İkinci bariyer: Teknik koruma sistemleri
Pres makinesinin emniyet fotoseli arızalıdır ve gerekli onarım zamanında yapılmamıştır. Böylece operatörün tehlikeli bölgeye erişimini engellemesi gereken teknik bariyer işlevini yerine getirememiştir.
Üçüncü bariyer: Çalışma prosedürleri
Makineye müdahale sırasında uygulanması gereken enerji izolasyonu ve kilitleme-etiketleme (LOTO) prosedürü etkin şekilde uygulanmamıştır.
Dördüncü bariyer: Eğitim ve denetim
Operatörün sıkışan parçaları güvenli şekilde çıkarma prosedürü konusunda eğitimi yetersizdir. Ayrıca saha denetimlerinde uygunsuz çalışma davranışları tespit edilmemiştir.
Sonuç:
Birden fazla güvenlik bariyerindeki eksiklik aynı olay zincirinde birleşmiş ve çalışanın elinin makinenin tehlikeli bölgesine girmesiyle iş kazası meydana gelmiştir.
Bu örnekte kazanın tek nedeni operatörün davranışı değildir. Yönetim, bakım, teknik koruma, prosedür ve eğitim sistemlerindeki eksiklikler birlikte değerlendirilmelidir.
Swiss Cheese Modelinin İş Sağlığı ve Güvenliği Açısından Önemi
Swiss Cheese Modeli, iş sağlığı ve güvenliği yönetiminde reaktif yaklaşımdan proaktif yaklaşıma geçişi destekleyen önemli bir düşünce modelidir.
Modelin işletmelere sağladığı başlıca katkılar şunlardır:
1. Sistemsel düşünmeyi destekler: Kazaların yalnızca bireysel hatalardan kaynaklanmadığını gösterir.
2. Kök neden analizini güçlendirir: Görünen nedenlerin arkasındaki organizasyonel ve teknik eksikliklerin araştırılmasını sağlar.
3. Güvenlik bariyerlerini geliştirir: İşletmelerin mevcut koruyucu sistemlerini sorgulamasına ve iyileştirmesine yardımcı olur.
4. Önleyici güvenlik yaklaşımını destekler: Ramak kala olaylar ve tehlikeli durumlar üzerinden olası güvenlik açıklarının belirlenmesini teşvik eder.
5. Güvenlik kültürünü geliştirir: Suçlayıcı yaklaşım yerine öğrenmeye, sistem iyileştirmeye ve sürekli gelişime odaklanır.
Swiss Cheese Modelinin Sınırlılıkları
Model oldukça yararlı bir analiz yaklaşımı olmakla birlikte bazı sınırlılıklara sahiptir.
Öncelikle gerçek hayattaki kazalar, modelde gösterildiği kadar doğrusal ve basit olmayabilir. Güvenlik bariyerleri birbirleriyle etkileşim içerisinde çalışır ve bazı durumlarda bir bariyerin başarısızlığı diğer bariyerlerin de etkinliğini azaltabilir.
Ayrıca model, kazaların nasıl meydana gelebileceğini açıklamak için güçlü bir görsel çerçeve sunmasına rağmen tek başına nicel risk hesaplaması yapmaz. Bu nedenle Fine-Kinney, HAZOP, FMEA ve Bow-Tie gibi diğer risk değerlendirme ve analiz yöntemleriyle birlikte kullanılması daha kapsamlı sonuçlar sağlayabilir.
Sonuç
Swiss Cheese Modeli (İsviçre Peyniri Modeli), iş kazalarının oluşumunu anlamak ve güvenlik sistemlerindeki zayıflıkları belirlemek açısından önemli bir teorik yaklaşımdır. Modelin temel mesajı, hiçbir güvenlik bariyerinin tek başına yeterli olmadığı ve kazaların çoğu zaman birden fazla kontrol mekanizmasının başarısız olması sonucunda meydana geldiğidir.
İşletmelerin yalnızca çalışan davranışlarını kontrol etmek yerine yönetim politikalarını, teknik koruma sistemlerini, bakım faaliyetlerini, eğitim süreçlerini ve denetim mekanizmalarını birlikte değerlendirmesi gerekir.
İş kazalarını önlemenin en etkili yollarından biri, güvenlik sistemlerindeki açıkları kaza meydana gelmeden önce tespit etmek ve bu açıkların aynı olay zincirinde birleşmesini engellemektir.
Unutulmamalıdır ki güçlü bir iş sağlığı ve güvenliği sistemi, yalnızca kazalar meydana geldikten sonra müdahale eden değil, kazaların meydana gelmesine neden olabilecek koşulları önceden ortadan kaldıran sistemdir.

