BRADLEY EĞRİSİ ve İŞ GÜVENLİĞİ

Bradley Eğrisi (DuPont Bradley Curve), bir organizasyonun iş sağlığı ve güvenliği (İSG) kültürünün olgunluk seviyesini ölçmek ve bu kültürü geliştirmek için kullanılan dünyaca ünlü bir modeldir.

1994 yılında DuPont tarafından geliştirilen bu eğri, bir şirketin güvenlik performansının sadece kurallarla değil, çalışanların davranışları ve zihniyet yapısıyla nasıl iyileşebileceğini gösterir.

Eğri, güvenlik kültürünü dört ana aşamada ele alır:

1. Reaktif (Tepkisel) Aşama – “Kaza olunca bakarız” Anlayışı

Bu, güvenlik olgunluğunun en alt seviyesidir.

Zihniyet

• Kazalar “kader”, “şanssızlık”, “işin doğasında var” diye açıklanır.
• “Bu iş böyle yapılır, yıllardır böyle” bakışı yaygındır.
• Asıl amaç, işi bitirmek; güvenlik ikincil plandadır.

Davranış

• KKD (baret, gözlük, kemer vs.)
  • Sadece amir görünce takılır, sonra çıkarılır.
• Kaza yönetimi
  • Kaza olduktan sonra “yangın söndürülür”:
    • Kısmi tedbirler, geçici uyarılar, “kazanın olduğu yere bariyer çekelim” gibi yüzeysel çözümler.
  • Kök neden analizi nadiren yapılır.
• Şikâyet kültürü
  • Çalışanlar tehlikeyi bildirirse “işi yokuşa sürüyor” diye görülmekten çekinir.

Sorumluluk algısı

• Çalışanlar: “Ben ne yapabilirim ki, sistem böyle.”
• Yöneticiler: “İSG uzmanı baksın bu işlere.”
• Kazalarda genelde:
  • “Dikkatsizdi”, “kurala uymadı” denip kişi suçlanır.

Tipik cümleler

• “Bu kadar da dikkat edersek bu iş yapılmaz.”
• “Kaza olacaksa olur.”
• “Allah korusun” deyip bırakmak.

2. Bağımlı Aşama – “Kural ve Denetime Dayalı Güvenlik”

Bu aşamada kurum artık bir şeyler yapmaya başlar ama güvenlik daha çok yönetime ve kurallara bağımlıdır.

Zihniyet

• Güvenliğin ana aracı: prosedürler, talimatlar, formlar, denetimler.
• “İnsanlar kurallara uyarsa kaza olmaz” anlayışı hakimdir.

Davranış

• Yönetim:
  • İSG kurulları, prosedürler, talimatlar oluşturur.
  • Denetimler sıklaşır, uygunsuzluklar raporlanır.
  • Eğitimler verilir (çoğu “sunum dinleme” şeklindedir).
• Çalışanlar:
  • İSG’yi “kurala uyma / uymama” meselesi olarak görür.
  • Amir/denetim varsa kurala uyar; yoksa eski alışkanlıklarına dönebilir.
• Raporlama:
  • Kaza raporları tutulur.
  • Kaza sonrası “hangi kural ihlal edildi?” sorusu sorulur ama davranış kök sebepleri çok tartışılmaz.

Sorumluluk algısı

• Güvenliğin ana sorumlusu:
  • İş güvenliği uzmanı,
  • İşyeri hekimi,
  • Amirler, yöneticiler.
• Çalışan rolü: “Kuralı uygularım, bana ne derlerse onu yaparım.”

Tipik cümleler

• “Kurallara uyarsak sorun olmaz.”
• “Yönetmelik böyle söylüyor, o yüzden böyle yapacağız.”
• “Böyle yapmazsanız ceza var.”

Güçlü yan / Zayıf yan

• Güçlü yan: Kaos azalır, temeller atılır, sistemleşme başlar.
• Zayıf yan:
  • Çalışan içselleştirmezse, denetim kalktığında güvenlik seviyesi düşer.
  • “Polis–suçlu” ilişkisine benzer bir atmosfer oluşabilir.

3. Bağımsız Aşama – “Ben Kendi Güvenliğimden Sorumluyum”

Burada kritik dönüşüm başlar: Çalışanlar güvenliği kişisel bir değer olarak görmeye başlar.

Zihniyet

• “Güvenlik, benim hayatım; hata yaparsam bedelini ben öderim.”
• İnsanlar İSG’yi prosedür olduğu için değil, doğru ve anlamlı buldukları için uygular.

Davranış

• Çalışanlar:
  • KKD’yi, kimse söylemese de düzenli takar.
  • Risk gördüğünde işi durdurma refleksi gelişir.
  • “Bu yöntemi daha güvenli nasıl yaparız?” diye düşünür.
• Yöneticiler:
  • Örnek olur; kask takmayan mühendis, formen kalmaz.
  • Geri bildirim kültürü gelişir; iyi davranışlar takdir edilir.
• Eğitim:
  • Ezber yerine; örnekler, vaka analizleri, tartışmalar, katılımcı eğitimler yaygındır.
• Performans:
  • Hedefler sadece kaza sayısı değil;
    • Tehlike bildirim sayısı,
    • Güvenli davranış gözlemleri,
    • Katılım oranları gibi pozitif göstergeler de izlenir.

Sorumluluk algısı

• “Kendi güvenliğimden ben sorumluyum.”
• Yönetim ve çalışan, aynı tarafta görür kendini:
  • Amaç: Hem işi yapmak hem sağ salim eve dönmek.

Tipik cümleler

• “Bu işi böyle yaparsam kendimi riske atıyorum, farklı bir yöntem bulalım.”
• “Bu ekipman arızalı, kullanmam; önce bakımını yaptıralım.”

Güçlü yan / Zayıf yan

• Güçlü yan: Kazalar belirgin biçimde düşer.
• Zayıf yan:
  • Herkes sadece “kendi” alanına odaklanırsa,
  • Ekip arkadaşının hatasına müdahale etmeyebilir:
    “Ben kendime bakarım, o da kendine baksın.”

4. Birbirine Bağımlı (Interdependent) Aşama – “Hepimiz, Birbirimizden Sorumluyuz”

Bu aşama, güvenlik kültürünün zirve noktasıdır.

Zihniyet

• “Benim güvenliğim kadar, arkadaşımın güvenliği de benim sorumluluğum.”
• “Sıfır kaza mümkün ve biz ekip olarak bunu başarabiliriz.”

Davranış

• Çalışanlar:
  • Sadece kendi davranışını değil, ekip arkadaşlarının davranışını da önemser.
  • Uygunsuz davranan arkadaşını uyarır; “bana ne” demez.
  • Riskleri birlikte tartışır, çözümler geliştirir.
• Takım kültürü:
  • Güvenlik konuşmak “problem çıkarmak” değil, “ekibe sahip çıkmak” olarak görülür.
  • Ekip toplantılarında üretim kadar İSG de gündemdir.
• Süreçler:
  • Davranış odaklı güvenlik programları (BBS vb.) sağlıklı işler.
  • Çalışanların sahadan getirdiği öneriler gerçekten hayata geçirilir.
• İletişim:
  • Hatalar saklanmaz; “yakalanmayayım” değil, “öğrenelim, tekrar olmasın” kültürü vardır.

Sorumluluk algısı

• Ortak sorumluluk:
  • “Ben + sen + yönetim = aynı takım”
• Hiyerarşi, güvenlik konusunda yumuşar:
  • Operatör, üst düzey yöneticiyi bile risk konusunda rahatça uyarabilir.

Tipik cümleler

• “Böyle yapman seni riske atıyor, gel daha güvenli bir yol bulalım.”
• “Ekibimizde kimse emniyet kemersiz çalışmaz; birbirimizi kontrol ederiz.”
• “Sıfır kaza için neyi daha iyi yapabiliriz?”

Güçlü yan / Zayıf yan

• Güçlü yan:
  • Sürdürülebilir, çok düşük kaza oranları.
  • İSG, şirketin temel değeri haline gelir (maliyet kalemi değil).
• Zayıf yan:
  • Bu seviyeyi korumak için sürekli hatırlatma, liderlik ve taze enerji gerekir; “rehavete kapılma” riski vardır.

Aşamalar Arası Geçişte Ne Değişiyor?

Kısaca, her aşamada sorumluluk algısı ve motivasyon kaynağı değişiyor:

1. Reaktif:

   • Motivasyon: Kaza olunca geçici korku
   • Sorumluluk: “Kimsenin değil / kader”

2. Bağımlı:

   • Motivasyon: Ceza, denetim, işten çıkarılma korkusu
   • Sorumluluk: Yönetim, İSG uzmanı, talimatlar

3. Bağımsız:

   • Motivasyon: Kişisel değerler, kendi canı, kendi vicdanı
   • Sorumluluk: Bireyin kendisi

4. Birbirine Bağımlı:

   • Motivasyon: Ekip ruhu, aidiyet, ortak başarı
   • Sorumluluk: Hep birlikte (ekip + yönetim)

Özetle; bir işyerinde İş Güvenliği Kültürü geliştikçe güvenlik; korkudan (Bağımlı), kişisel bilince (Bağımsız) ve oradan da ekip dayanışmasına (Birbirine Bağımlı) dönüşür.